Chất vấn là hoạt động giám sát đặc biệt quan trọng, thể hiện quyền lực của cơ quan dân cử và trách nhiệm của đại biểu dân cử với cử tri của mình, đồng thời cũng xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu các cơ quan công quyền. Hoạt động chất vấn của đại biểu HĐND ngày càng thu hút sự quan tâm, theo dõi của cử tri, của cộng đồng và xã hội. Thông qua chất vấn, trả lời chất vấn những mong muốn, bức xúc của cử tri được làm rõ địa chỉ trách nhiệm, nguyên nhân và hướng khắc phục.

  Để hoạt động chất vấn thực sự hiệu quả, cùng với việc phát huy vai trò của chủ tọa kỳ họp hoặc người điều hành phiên họp thì đại biểu HĐND – chủ thể thực hiện quyền chất vấn phải có những kỹ năng cần thiết để có thể đáp ứng được trình độ dân trí ngày càng cao và không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động của cơ quan dân cử.

  Theo quy định của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015: “Chất vấn là việc…đại biểu HĐND nêu vấn đề thuộc trách nhiệm của Chủ tịch Ủy ban nhân dân, thành viên khác của Ủy ban nhân dân, Chánh án TAND, Viện trưởng VKSND, Thủ trưởng cơ quan thuộc UBND cùng cấp và yêu cầu những người này trả lời về trách nhiệm của mình đối với vấn đề được nêu”.

  Hoạt động chất vấn không chỉ đơn giản là việc hỏi, trả lời. Tại nghị trường chất vấn là một khái niệm có nội hàm rộng hơn rất nhiều. Người chất vấn ở đây là các đại biểu HĐND, những người đại diện cho ý chí, nguyện vọng và lợi ích của Nhân dân. Do đó, mỗi câu hỏi chất vấn phải là những vấn đề liên quan tới lợi ích của đa số cử tri, được đông đảo Nhân dân quan tâm, những vấn đề mà dư luận xã hội đang bức xúc và cần có biện pháp tháo gỡ, những vấn đề có tính chất dự báo, có thể diễn ra, nếu không có cách thức ứng phó kịp thời sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới phát triển kinh tế - xã hội của địa phương... 

  Sự khác nhau cơ bản so với các chất vấn thông thường ở chổ: Chất vấn là hình thức giám sát và là quyền của đại biểu HĐND được pháp luật quy định (Điều 96 Luật Tổ chức chính quyền địa phương). Người chất vấn và trả lời chất vấn được pháp luật đặt ở vị trí quan trọng, thảo luận những vấn đề quan trọng của địa phương. Do đó, sẽ không thể chấp nhận sự dễ dãi hay thiếu nghiêm túc trong chất vấn cũng như trả lời chất vấn.

  Về bản chất, chất vấn là một hình thức được áp dụng để HĐND giám sát các cơ quan và cá nhân được giao quyền, là sự thể hiện cụ thể, trực tiếp quyền giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương. Các đại biểu HĐND khi thực hiện hoạt động chất vấn không phải nhằm mục đích thu thập thông tin hay số liệu mà nhằm làm rõ trách nhiệm của cá nhân có trách nhiệm đối với vấn đề nào đó. Đây chính là điểm cơ bản phân biệt chất vấn với câu hỏi thường.

  Ở chính quyền địa phương, chất vấn là công cụ giám sát mạnh nhất của HĐND và đại biểu HĐND vì nó quy trách nhiệm chính trị và cả trách nhiệm pháp lý. Trách nhiệm chính trị và trách nhiệm pháp lý là hai loại trách nhiệm khác nhau. Trách nhiệm pháp lý là trách nhiệm trước pháp luật. Trách nhiệm chính trị là trách nhiệm trước cử tri. Tất cả mọi công dân ai cũng đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật; tuy nhiên, không phải ai cũng phải chịu trách nhiệm trước cử tri. Những người không nắm giữ các chức vụ cao của nhà nước thì không phải chịu loại trách nhiệm này. Hoạt động giám sát của Quốc hội, HĐND mà quan trọng nhất là chất vấn, nghe báo cáo và bỏ phiếu tín nhiệm chính là công cụ để bảo đảm trách nhiệm chính trị. Trách nhiệm chính trị được xác lập dựa trên sự tín nhiệm và sự bất tín nhiệm; tín nhiệm cao hoặc tín nhiệm thấp. Trách nhiệm pháp lý thường được xem xét và đánh giá qua hoạt động chất vấn bởi lẽ trách nhiệm pháp lý là vấn đề cụ thể chế độ trách nhiệm của các chủ thể bị chất vấn thường được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể và là cơ sở rất quan trọng để tiến hành chất vấn theo quy định.

  2. Chủ thể của hoạt động chất vấn

  Theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, đại biểu HĐND là chủ thể thực hiện quyền chất vấn. Đối tượng chất vấn là: Chủ tịch UBND, Phó Chủ tịch UBND, Ủy viên UBND, Chánh án TAND, Viện trưởng VKSND.

  Như vậy, các chủ thể bị chất vấn luôn luôn là các cá nhân được giao quyền cụ thể. Các chất vấn đối với UBND, TAND, VKSND, các Sở, ngành, phòng, ban…chung chung là các chất vấn sai đối tượng. Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015 quy định, đại biểu HĐND thực hiện quyền chất vấn tại kỳ họp HĐND hoặc tại phiên họp Thường trực HĐND trong thời gian giữa 02 kỳ họp HĐND. Chất vấn và trả lời chất vấn được thực hiện thông qua hình thức hỏi trực tiếp hoặc bằng văn bản.

  a) Xác định chủ đề (vấn đề) chất vấn:

  Về ngữ nghĩa, “chất vấn” là “hỏi và đề nghị giải thích rõ về điều gì, việc gì”. Trong việc xác định, lựa chọn vấn đề chất vấn, đại biểu cần lưu ý một số vấn đề sau:

  - Lựa chọn vấn đề được cử tri quan tâm, có ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế xã hội, vừa có tính thời sự, vừa có tính lâu dài.

  - Đại biểu nên lựa chọn các vấn đề liên quan đến lĩnh vực chuyên môn của mình. Sự thông thạo kiến thức chuyên môn là lợi thế lớn giúp cho đại biểu phản ứng nhanh hơn các diễn biến trong quá trình thực hiện quyền chất vấn.

  - Vấn đề được chọn phải là những vấn đề có thông tin khá đầy đủ, chính xác . Hạn chế việc chọn và đi sâu vào những vấn đề nóng nhưng chưa có thông tin đầy đủ, khi các cơ quan chức năng đang làm rõ, chưa có biện pháp xử lý khả thi hoặc những vấn đề quá chi tiết, không mang tính phổ biến.

  Tóm lại, nội dung chất vấn phải cụ thể, rõ ràng, chính xác, có căn cứ và phải liên quan đến nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm cá nhân của người bị chất vấn. Chất vấn tập trung vào những vấn đề trong quản lý nhà nước gây bức xúc trong xã hội, có tầm bao quát và quan trọng. 

  b) Thu thập thông tin

  Khi đại biểu HĐND đã xác định được vấn đề chất vấn thì sẽ tiến hành thu thập các thông tin cần thiết phục vụ cho việc đặt câu hỏi chất vấn. Đại biểu có thể thu thập thông tin từ các nguồn sau:

  - Báo chí, truyền thông

  - Ý kiến, kiến nghị, đơn thư của cử tri: Đây là một kênh thông tin rất quan trọng. Một nội dung chất vấn được nhiều người quan tâm, nghĩa là vấn đề mà đại biểu theo đuổi sẽ nhận được hậu thuẫn không nhỏ từ công chúng. Sự quan tâm của công chúng có ý nghĩa rất lớn để có một cuộc chất vấn thành công.

  - Đại biểu trực tiếp nắm bắt, qua khảo sát: kinh nghiệm của HĐND tỉnh Khánh Hòa cho thấy, việc tiến hành khảo sát thực tế (có quay video clip) đã giúp ích rất nhiều trong việc xây dựng hệ thống thông tin và căn cứ thực tiễn chính xác để phục vụ cho hoạt động chất vấn.

  - Thông tin từ báo cáo của chính quyền địa phương. 

  - Kiến nghị của UBMTTQ. 

  - Thông qua hội nghị, các cơ quan nghiên cứu. 

  - Tra cứu pháp luật, tài liệu… 

  c) Chọn đối tượng trả lời chất vấn:

  Đi cùng với việc chọn vấn đề thì việc chọn người trả lời chất vấn là công việc quan trọng. Xác định người đứng đầu cơ quan nào, phải chịu trách nhiệm ra sao đối với một sự việc bức xúc đang tồn tại là một điều đôi lúc không dễ dàng gì.

  Trước khi đặt câu hỏi chất vấn, đại biểu phải giải quyết 02 câu hỏi: 

  - Thứ nhất: vấn đề đó có xuất phát từ nguyên nhân chủ quan hay không?

  - Thứ hai: vấn đề đó có thuộc trách nhiệm của cá nhân được giao quyền?

  Khi trả lời được chính xác 02 câu hỏi này thì việc xác định đối tượng trả lời chất vấn sẽ trở nên dễ dàng hơn. Kinh nghiệm trong các buổi chất vấn vừa qua cho thấy, trước mỗi kỳ họp HĐND, khi yêu cầu đại biểu chuẩn bị câu hỏi chất vấn, Thường trực HĐND tỉnh cần sao gửi cho từng đại biểu về lĩnh vực, trách nhiệm của người đứng đầu UBND, các Ủy viên UBND, Thủ trưởng cơ quan chuyên môn để đại biểu có thông tin đầy đủ. Từ đó giúp đại biểu có thể đặt câu hỏi chính xác đối với người có trách nhiệm chính đối với vấn đề đại biểu lựa chọn chất vấn.

  Khác với dạng các câu hỏi của một thính giả đối với một diễn giả thông thường, các câu hỏi chất vấn của đại biểu thường đến việc xác định trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan quản lý nên đại biểu thường diễn giải thêm các vấn đề liên quan đến nội dung chất vấn. Tuy vậy, nếu chất vấn quá dài dòng, không đi thẳng vào vấn đề cũng có thể làm cho người trả lời chất vấn và người nghe không hiểu được thực chất của vấn đề cần chất vấn.

  Có 2 dạng câu hỏi chất vấn: 

  - Câu hỏi đóng: Là dạng câu hỏi dẫn đến câu trả lời “có” hoặc “không”. 

  - Câu hỏi mở: Là dạng câu hỏi đòi hỏi người trả lời phải đưa ra ý kiến, đánh giá cá nhân. Kích thích người trả lời đưa ra thông tin: Cái gì? Tại sao? Khi nào? Như thế nào?... 

  Từ đó, yêu cầu đối với câu hỏi chất vấn là:

  - Ngắn gọn, đủ thông tin, rõ ràng và cụ thể (tránh hỏi những câu hỏi mang tính chất chung chung, hỏi để biết), không gây nhầm lẫn, quy trách nhiệm thuộc về ai?, phương thức và thời gian giải quyết,…

  - Tránh trùng lắp, thừa, đã trả lời rồi; tránh sử dụng nguồn thông tin thiếu cơ sở và cập nhật; lạc hậu tránh sử dụng từ khó hiểu, từ nước ngoài. 

  Trong quá trình đặt câu hỏi chất vấn đại biểu cần lưu ý:

  - Sắp xếp nội dung mạch lạc, ngắn gọn. 

  - Trình bày với lập luận chặt chẽ, lô-gic, có chứng cứ thuyết phục. 

  - Thái độ mềm dẻo, thẳng thắn, xây dựng. 

  - Tập trung nghe trả lời, khi cần thì đặt thêm câu hỏi, truy đến cùng vấn đề để làm rõ trách nhiệm. 

  - Biết kiểm soát thời gian.

  - Một lưu ý cũng không kém phần quan trọng là việc chất vấn được thực hiện trong phiên họp toàn thể, bởi vậy khi trình bày nội dung chất vấn, đại biểu cũng nên chú ý đến các đại biểu khác đang theo dõi bằng ngôn ngữ, cử chỉ hoặc một sự diễn giải hướng đến họ để tạo sự chú ý, thu hút hơn trong phần chất vấn của mình.

  Luật Hoạt động giám sát của QH và HĐND năm 2015 quy định khá chi tiết, cụ thể về trình tự xem xét trả lời chất vấn tại kỳ họp HĐND (điều 60); xem xét trả lời chất vấn tại phiên họp Thường trực HĐND trong thời gian giữa 02 kỳ họp HĐND (điều 69). 

  Trả lời chất vấn là vấn đề đặc biệt quan trọng, có tính quyết định đối với hiệu quả và ý nghĩa của quyền chất vấn. Do đó, yêu cầu đối với người trả lời chất vấn là: Nội dung trả lời phải trọng tâm, ngắn gọn, không phân tích viện dẫn các lý do dài dòng. Những vấn đề đại biểu, cử tri phản ánh không đúng hoặc chỉ đúng một phần thì đưa ra cơ sở chứng minh, đồng thời tư vấn cách tiếp cận và phản ánh thông tin chính xác hơn. Nếu hứa giải quyết vấn đề thì phải xác định rõ phương án, lộ trình, cách thức cụ thể giải quyết vấn đề để đại biểu nắm bắt và giám sát. Người trả lời chất vấn phải đúng thẩm quyền theo quy định của pháp luật.

  Để chất vấn thực sự là một công cụ giám sát hiệu quả, sắc bén, đầy tính phản biện và minh bạch, công khai, thì trong quá trình xem xét việc trả lời chất vấn tại kỳ họp HĐND hoặc phiên họp của Thường trực HĐND, đại biểu HĐND cần có những kỹ năng:

  - Tập trung nghe, đọc và nắm rõ nội dung trả lời chất vấn. Thông thường, tại kỳ họp HĐND, các nội dung trả lời chất vấn của đối tượng chất vấn được gửi đến đại biểu nghiên cứu, xem xét trước khi bước vào phiên chất vấn. Việc gửi trước nội dung trả lời chất vấn sẽ giúp cho đại biểu có thời gian nghiên cứu sâu hơn, so sánh nội dung trả lời với tình hình thực tế đang diễn ra để tìm hiểu, xác định rõ vấn đề cần giải quyết.

  - Nắm rõ chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền giải quyết của từng người bị chất vấn để trong trường hợp cần thiết có thể tiếp tục đưa ra những kiến nghị sát thực, đúng địa chỉ. 

  - Tại phiên chất vấn công khai, nếu người trả lời chất vấn giải trình chưa rõ thì đại biểu cần tranh luận, truy vấn đến cùng nhằm mục đích làm sáng tỏ vấn đề với tính xây dựng cao, tìm ra giải pháp khắc phục khả thi, hữu hiệu. Đối với những nội dung trả lời có đưa ra các phương án giải quyết thì đại biểu cần yêu cầu đối tượng trả lời chất vấn xác định rõ, cụ thể về thời gian, cách thức, lộ trình giải quyết từng vấn đề để thực hiện tốt nhất vấn đề đã hứa. Theo dõi giải quyết vấn đề sau chất vấn là rất quan trọng. Cơ quan, tổ chức, cá nhân tiếp thu và có hướng giải quyết, đại biểu theo dõi để giám sát sau chất vấn. Định rõ thời gian giải quyết vấn đề là yêu cầu bắt buộc của người bị chất vấn. Sau thời gian đó mà vấn đề chưa được giải quyết, đại biểu phải có động thái nhắc nhở, cần thiết tổ chức giám sát và đề nghị HĐND ra các Nghị quyết theo thẩm quyền…

  Tóm lại:

  Chất vấn và trả lời chất vấn suy cho cùng là để tìm ra bản chất của vấn đề và đưa ra hướng xử lý phù hợp một vụ việc mà cử tri và đại biểu quan tâm. Do đó, các chủ thể cần có sự thẳng thắn, có tính xây dựng, có lý lẽ và thực tiễn thuyết phục, không cần thiết tạo áp lực hay có thái độ gay gắt, căng thẳng, quá lời. Việc thực hiện đúng lúc và hiệu quả quyền chất vấn để có được câu trả lời từ phía người bị chất vấn cũng là cách đại biểu thể hiện rõ trách nhiệm của mình đối với những nỗi niềm mà cử tri muốn bày tỏ. 

  Chất vấn là hoạt động giám sát đặc biệt quan trọng, vì vậy, Hội đồng nhân dân các cấp cần không ngừng đổi mới, nâng cao hơn nữa chất lượng, hiệu quả chất vấn để ngày càng đáp ứng lòng mong mỏi, sự kỳ vọng của Nhân dân vào hoạt động này. Để hoạt động chất vấn của đại biểu HĐND thực sự có chiều sâu, thiết thực, giải quyết được những vấn đề bức xúc, mang tính thời sự, đòi hỏi sự nỗ lực cố gắng của nhiều chủ thể, trong đó, quan trọng nhất là đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Do đó, đại biểu HĐND cần phải nâng cao hơn nữa năng lực và tinh thần trách nhiệm của mình, khẳng định bản lĩnh, vị trí của mình trên diễn đàn chất vấn./.

                                         _____________________________________