Chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ họp là một hình thức giám sát có hiệu quả của Hội đồng nhân dân (HĐND). Kết quả trả lời chất vấn là vấn đề nhiều đại biểu và cử tri quan tâm. Biện pháp và hình thức điều hành thế nào để các nội dung chất vấn và trả lời chất vấn được thực hiện một cách hiệu quả như mong đợi của cử tri. 

  Chất vấn là một trong những hoạt động của đại biểu Hội đồng nhân dân, được tổ chức công khai tại kỳ họp hoặc giữa 2 kỳ họp. Chất vấn tại kỳ họp phổ biến chất vấn trực tiếp hoặc bằng văn bản của đại biểu HĐND. Chất vấn được coi là hình thức giám sát trực tiếp của đại biểu HĐND đối với các cơ quan, cá nhân khi được chất vấn nhằm giải đáp, làm rõ trách nhiệm trong quá trình thực thi nhiệm vụ theo thẩm quyền được phân công, đồng thời giúp đại biểu HĐND có cơ sở đánh giá, bỏ phiếu tín nhiệm đối với chức danh do HĐND bầu và góp phần tạo dư luận xã hội quan tâm thúc đẩy người được chất vấn thực hiện lời hứa của mình. 

  Đây là quyền và trách nhiệm của người đại biểu, là chủ thể trực tiếp đặt câu hỏi, là sự đối thoại mang tính quyền lực của đại biểu HĐND với cơ quan quản lý Nhà nước được quy định tại Điều 84 Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015 và lắng nghe sự trả lời của người có trách nhiệm để có thể phản biện lại hoặc yêu cầu làm rõ nội dung của câu hỏi.

  Để phiên họp chất vấn và trả lời chất vấn có chất lượng, đạt hiệu quả cao, đáp ứng lòng mong đợi của cử tri thì yếu tố cấu thành thể hiện ở 03 mặt: Vai trò của chủ tọa kỳ họp điều hành phiên chất vấn, người chất vấn và người trả lời chất vấn.

  Xuất phát từ thực tế của HĐND, tác giả xin được trao đổi một số vấn đề nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ họp HĐND.

  Thứ nhất: Căn cứ ý kiến, kiến nghị của cử tri, vấn đề xã hội quan tâm và phiếu chất vấn của đại biểu HĐND; Thường trực HĐND đề nghị HĐND lựa chọn vấn đề để đưa ra chất vấn, đó phải là những vấn đề bức xúc, mang tính thời sự vừa mang tính lâu dài được đông đảo cử tri địa phương quan tâm, những vấn đề liên quan đến công tác chỉ đạo, điều hành, quản lý của chính quyền địa phương về phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội, an ninh quốc phòng, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị của công dân ở địa phương, để thông qua chất vấn tìm ra được giải pháp thúc đẩy việc hoàn thành thắng lợi các nhiệm vụ của địa phương. 

  Mặt khác, vấn đề được chọn phải là những vấn đề có thông tin khá đầy đủ, chính xác.

  Thứ hai: Đối với đại biểu HĐND đặt ra câu hỏi trong buổi chất vấn để được mọi người cùng chia sẽ có tính thời sự cao thì đòi hỏi người đại biểu HĐND phải có kỹ năng nghe, nhìn, tổng hợp, chọn lọc ý kiến, tự tin khi đứng trước đông người và có thái độ chuẩn mực, không quá khiêu khích, đặt câu hỏi ngắn gọn, súc tích, lời lẽ rõ ràng, cụ thể. Muốn vậy, người đại biểu cần nắm vững tình hình kinh tế - văn hóa – xã hội của địa phương, hiểu rõ những vấn đề bức xúc của người dân, có kiến thức hiểu biết về pháp luật hoặc những vấn đề mà mình quan tâm muốn trao đổi. Vì vậy, mỗi đại biểu HĐND không ngừng học tập, nghiên cứu nâng cao trình độ chuyên môn, chính trị, trình độ ngư¬ời đại biểu dân cử, hoàn thiện các kỹ năng của người đại biểu HĐND như: kỹ năng giám sát, kỹ năng tiếp xúc cử tri, kỹ năng trình bày vấn đề và kỹ năng phân tích vấn đề, để có thể thực hiện quyền giám sát, thông qua việc chất vấn có hiệu quả tại kỳ họp và đó cũng chính là điều kiện cần thiết để mỗi đại biểu hoàn thành tốt chức năng giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương. 

  Thứ ba: Trả lời chất vấn là vấn đề đặc biệt quan trọng có tính quyết định đối với hiệu quả và ý nghĩa của quyền chất vấn. Trả lời chất vấn phải tuân thủ những yêu cầu có tính nguyên tắc được đảm bảo về mọi mặt như: trình tự, thủ tục, thời gian, hình thức,... Người trả lời chất vấn phải trả lời tất cả các ý kiến mà đại biểu đã chất vấn. Nội dung trả lời phải cụ thể, rõ ràng, trọng tâm, ngắn gọn, không phân tích, viện dẫn các lý do dài dòng, có căn cứ khoa học đó là sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, có các giải pháp cụ thể để khắc phục tồn tại, vì đây chính là vấn đề người chất vấn quan tâm. Bởi việc chất vấn và trả lời chất vấn đòi hỏi ng¬ười nêu câu hỏi và trả lời phải có sự đầu tư nghiên cứu, lựa chọn vấn đề phù hợp và phản ánh được bản chất vấn đề. Việc trả lời chất vấn của Chủ tịch UBND và thủ trưởng các cơ quan có liên quan phải thực sự nghiêm túc, thể hiện tinh thần trách nhiệm cao trước Nhân dân địa phương. Người trả lời chất vấn phải là thủ trưởng cơ quan, trường hợp có lý do chính đáng mới ủy quyền cho cấp phó trả lời thay và phải được HĐND đồng ý.

  Thứ tư: Chủ tọa kỳ họp điều hành phiên chất vấn và trả lời chất vấn phải linh hoạt, tăng cường đối thoại, đây là yếu tố quan trọng tạo sinh động nghị trường nhưng vẫn tập trung vào nội dung chính, làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm, giải pháp khắc phục. Chủ tọa cũng phải biết dừng đúng lúc khi việc hỏi và trả lời không đi đúng trọng tâm. Đồng thời cũng kiên quyết đối với việc lợi dụng diễn đàn chất vấn với động cơ cá nhân, gây không khí căng thẳng, làm giảm ý nghĩa của chất vấn. 

  Thứ năm: Chủ tịch UBND, thủ trưởng các cơ quan liên quan phải chỉ đạo kịp thời việc giải quyết các ý kiến chất vấn của đại biểu và kiến nghị cử tri. Đây là vấn đề cốt lõi để khẳng định uy tín, năng lực quản lý, điều hành của chính quyền, thể hiện việc tiếp thu ý kiến chất vấn của UBND là nghiêm túc, là thực sự cầu thị chứ không phải là lời nói suông, để rồi kỳ họp HĐND nào đại biểu cũng vẫn phải chất vấn về vấn đề đã nêu vì chưa được khắc phục trong thực tế.

  Thứ sáu: Thường trực HĐND, các Ban, các Tổ và các đại biểu HĐND phải tăng cường kiểm tra, đôn đốc, giám sát việc triển khai thực hiện Nghị quyết HĐND của UBND cùng cấp, đặc biệt là giám sát việc giải quyết các ý kiến chất vấn của đại biểu HĐND và kiến nghị của cử tri. 

  Để nâng cao trách nhiệm lãnh đạo của các đơn vị được chất vấn và là cơ sở để HĐND tham gia giám sát, Thường trực HĐND khi cần thiết ban hành nghị quyết về chất vấn và trả lời chất vấn. Nghị quyết đó nêu rõ lời hứa cần thực hiện, xác định nội dung trọng tâm, cần có biện pháp khắc phục và trách nhiệm báo cáo kết quả tại kỳ họp sau của người được chất vấn. 

  Suy cho cùng, chất vấn và trả lời chất vấn là để tìm ra bản chất của vấn đề và đưa ra hướng xử lý phù hợp, do đó cần có sự thẳng thắng, có tính xây dựng, có lý lẽ và thực tiễn thuyết phục, không cần thiết tạo áp lực hay có thái độ gay gắt, căng thẳng, quá lời; việc thực hiện đúng lúc và hiệu quả quyền chất vấn để có được câu trả lời từ phía người được hỏi cũng là cách đại biểu thể hiện rõ trách nhiệm của mình đối với những nỗi niềm cử tri muốn bày tỏ.

  Qua hoạt động này đại biểu và cử tri cũng có thông tin hơn, chia sẻ và cộng đồng trách nhiệm hơn đối với những vấn đề lớn, khó để cùng chung tay giải quyết. Hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn tại kỳ họp HĐND là sự phản ánh trung thực, khách quan chất lượng kỳ họp. Nâng cao hiệu quả chất vấn và trả lời chất vấn chính là nhằm nâng cao kỳ họp HĐND nói riêng và chất lượng hoạt động HĐND nói chung./.