Năm 1986, Việt Nam đã thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, việc đổi mới bắt nguồn từ đổi mới tư duy. Khi công cuộc đổi mới được triển khai và đi vào chiều sâu thì đổi mới tư duy càng được đẩy mạnh. Thực tiễn đổi mới về kinh tế, chính trị, xã hội vừa là kết quả đổi mới tư duy, lại vừa đặt ra những yêu cầu mới cho việc tiếp tục đổi mới tư duy ở trình độ cao hơn. Đổi mới đã tạo ra bầu không khí dân chủ và cởi mở trong xã hội, đã thiết lập được các cơ chế và chính sách để thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân. 

  Quyền làm chủ của Nhân dân là quyền hiến định và một trong các phương thức để Nhân dân thực hiện quyền này đó là thông qua hoạt động chất vấn của “người đại biểu Nhân dân”. Đây là hoạt động giám sát đặc biệt quan trọng, thể hiện quyền lực của cơ quan dân cử và trách nhiệm của các đại biểu dân cử với cử tri ở địa phương. Hoạt động chất vấn đã góp phần giúp cho các cơ quan, ban ngành và người được chất vấn làm tốt hơn các nhiệm vụ mà Nhân dân đã giao phó. Để hoạt động này mang lại hiệu quả cao thì việc bồi dưỡng năng lực nói chung và kỹ năng chất vấn cho đại biểu Hội đồng nhân dân nói riêng có ý nghĩa hết sức quan trọng. Với mong muốn góp phần tăng cường hiệu quả, chất lượng của hoạt động chất vấn và năng lực của người đại biểu “dân cử”, trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ bàn về việc chất vấn của đại biểu HĐND trong phạm vi các hoạt động của HĐND. 

  Chất vấn được hiểu là “hỏi và đề nghị giải thích rõ về điều gì, việc gì” (Đại từ điển Tiếng Việt - Nguyễn Như Ý chủ biên, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội, 1999). Quyền chất vấn của đại biểu HĐND được quy định tài điều 96 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, đồng thời theo quy định tại khoản 7 Điều 2 của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 thì chất vấn là việc đại biểu Hội đồng nhân dân nêu vấn đề thuộc trách nhiệm của Chủ tịch Ủy ban nhân dân, thành viên khác của Ủy ban nhân dân, Chánh án Tòa án nhân dân, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân, Thủ trưởng cơ quan thuộc Ủy ban nhân dân cùng cấp và yêu cầu những người này trả lời về trách nhiệm của mình đối với vấn đề được nêu. Như vậy, về bản chất, chất vấn là một hình thức được người đại biểu áp dụng để giám sát hoạt động của các cơ quan và cá nhân được giao quyền. Các đại biểu Hội đồng nhân dân khi thực hiện quyền chất vấn của mình là nhân danh cá nhân với tư cách là người đại diện ý chí và quyền lực của Nhân dân, thay mặt Nhân dân yêu cầu người bị chất vấn trả lời về trách nhiệm của chính cá nhân đó có thực hiện đúng pháp luật, chính xác, hợp tình, hợp lý với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn theo luật định hay không. Đại biểu HĐND khi thực hiện hoạt động chất vấn không phải nhằm mục đích thu thập thông tin hay số liệu mà nhằm làm rõ trách nhiệm của cá nhân có trách nhiệm đối với một số vấn đề nào đó. Đây chính là điểm cơ bản để phân biệt chất vấn với câu hỏi thường. Chất vấn không phải là “bới lông tìm vết”, “soi mói” khuyết điểm, mà là để xây dựng, làm cho các cơ quan trong bộ máy nhà nước ngày càng thực hiện tốt hơn chức năng, quyền hạn và nhiệm vụ của mình, bảo đảm sự minh bạch và chế đô trách nhiệm.

  Thời gian qua, có lúc, có nơi hoạt động chất vấn chưa mang lại hiệu quả, không phản ánh hết tâm tư, nguyện vọng cũng như ý chí của Nhân dân. Có nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng nhìn chung có thể khái quát như sau: 

  1/ Không ít đại biểu HĐND chưa nhận thức đúng mục đích, ý nghĩa và tầm quan trọng của việc chất vấn nên còn e ngại, chưa thật sự cởi mở;

  2/ Số ý kiến chất vấn vẫn còn ít, thường mỗi kỳ họp không nhiều hoặc phải do Thường trực HĐND yêu cầu, “đặt hàng” chứ bản thân đại biểu không tự giác nêu ý kiến, chất vấn;

  3/ Câu hỏi chất vấn chưa cụ thể, chưa xác định rõ trách nhiệm, nguyên nhân, chưa đi thẳng vào vấn đề nên gây bức xúc cho đại biểu và cử tri. Một số ý kiến chất vấn chưa được chuẩn bị chu đáo nên chưa phản ánh đúng thực trạng, chưa đi sâu vào những vấn đề bức xúc đang được xã hội quan tâm;

  4/ Các đại biểu kiêm nhiệm thì chưa dành thời gian hợp lý đầu tư cho chất vấn. Đại biểu chuyên trách còn nể nang nhau và trong đó việc trang bị kỹ năng chất vấn chưa được cấp có thẩm quyền quan tâm bồi dưỡng; 

  Nếu nói chính sách “Đổi mới” 1986 đã mang lại “diện mạo” mới cho đất nước ta có được những thành tựu như ngày hôm nay thì việc đổi mới nhận thức, nâng cao chất lượng hoạt động chất vấn của đại biểu hội đồng nhân dân có ý nghĩa hết sức quan trọng, vừa thực hiện quyền của đại biểu vừa làm tròn trách nhiệm với cử tri và Nhân dân. Với ý nghĩa như vậy, thiết nghĩ người đại biểu nhân dân nên quan tâm vào một số vấn đề sau trong hoạt động chất vấn:

  - Nâng cao hơn nữa nhận thức về hoạt động chất vấn, xem đây là nhiệm vụ chính trị, là “thước đo” tín nhiệm của Nhân dân đối với bản thân;

  - Phải chuẩn bị đầy đủ các văn bản quy định pháp luật, tài liệu khoa học, hình ảnh minh họa,… để phản ánh, đặt câu hỏi. Không ngừng bồi dưỡng, cập nhật kiến thức chuyên môn, các kỹ năng bổ trợ cho việc chất vấn (ví dụ như: Ngữ điệu, lựa chọn lời văn trong sáng, giản dị, rõ ràng…);

  - Lựa chọn nội dung mang tính thời sự, được đông đảo cử tri quan tâm, vấn đề đã chất vấn nhưng chưa được giải quyết so với đã hứa. Câu hỏi phải đúng nghĩa chất vấn, không đặt câu hỏi mang tính chất trao đổi hoặc không rõ, không mạch lạc, câu hỏi lại như diễn giải. Mặc dù là chất vấn nhưng phải trên tinh thần xây dựng, có tính thuyết phục cao, tránh để người bị chất vấn vào tình huống bị ức chế tâm lý;

  - Phải nắm vững các căn cứ pháp lý quy định về chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của người bị chất vấn để nêu vấn đề chất vấn hay kiến nghị cho đúng và sát với thực tế. Vấn đề chất vấn nào chưa rõ thì cần tranh luận nhằm làm sáng tỏ vấn đề, tìm ra giải pháp khắc phục khả thi, hữu hiệu. 

  Tóm lại, để nâng cao hiệu quả của hoạt động chất vấn, không có cách nào khác là bản thân đại biểu phải tự nâng mình lên một tầm cao mới, khẳng định bản lĩnh, vị trí của mình trên diễn đàn chất vấn, xứng đáng với danh hiệu cao quý “người đại biểu nhân dân”, xứng đáng với sự tin tưởng và kỳ vọng của cử tri.