Chiều 23-8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự phiên họp.

Tham gia góp ý vào dự án Luật, đại biểu Bùi Mạnh Cường - Tỉnh ủy viên, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Khánh Hòa, đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa đánh giá cao nỗ lực của cơ quan soạn thảo trong thời gian ngắn đã nghiên cứu, thể chế hóa các chủ trương, định hướng sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) đã được cấp có thẩm quyền thông qua.

Đại biểu Bùi Mạnh Cường - Tỉnh ủy viên, Viện trưởng

Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Khánh Hòa, đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa

Theo đại biểu Bùi Mạnh Cường, dự thảo có nhiều tư duy mới so với tố tụng truyền thống, tập trung xử lý những vấn đề lớn đặt ra từ yêu cầu cải cách tư pháp, chuyển đổi số, khơi thông nguồn lực cho phát triển, nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng và giải quyết nhiều vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Cần quy định cụ thể hơn về thủ tục rút gọn đối với người tự nguyện nhận tội

Đại biểu Bùi Mạnh Cường đặc biệt quan tâm đến nội dung về thủ tục rút gọn đối với vụ án có bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng. Theo đại biểu, đây là nội dung mới được đưa vào dự thảo nhưng không mới trên thế giới; nhiều quốc gia đã quy định và áp dụng hiệu quả.

Đại biểu cho rằng, quy định này đã thể chế hóa Nghị quyết số 27-NQ/TW, thể hiện tính nhân đạo cao hơn trong chính sách hình sự, góp phần hàn gắn các xung đột xã hội, giải quyết vụ việc, vụ án nhanh chóng, kịp thời nhưng vẫn bảo đảm tính khách quan, toàn diện, đúng pháp luật và quyền con người, quyền công dân.

Trong điều kiện khối lượng công việc ngày càng tăng, biên chế công chức của các cơ quan tố tụng giảm theo chủ trương chung, việc thực hiện quy định này sẽ giúp giảm thời gian, chi phí và nguồn lực đối với những vụ án rõ ràng, qua đó để các cơ quan tố tụng tập trung giải quyết những vụ án phức tạp, nâng cao hiệu quả giải quyết và giảm tình trạng tồn đọng vụ án, vụ việc.

Tuy nhiên, để quy định này thực sự phát huy hiệu quả, đại biểu Bùi Mạnh Cường đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu hoàn thiện theo hướng xác định mức hình phạt dự kiến sớm hơn, ngay từ giai đoạn điều tra.

Theo Điều 458 dự thảo, sau khi khởi tố bị can, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát giải thích cho bị can về quyền đề nghị áp dụng thủ tục rút gọn và các điều kiện áp dụng trong trường hợp nhận tội, chấp nhận hình phạt. Trong giai đoạn điều tra, Cơ quan điều tra lập biên bản ghi nhận việc bị can tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt và đưa vào hồ sơ vụ án, nhưng chưa đưa ra hình phạt dự kiến. Đến khi kết thúc điều tra, Viện kiểm sát xem xét nếu đủ điều kiện thì ra quyết định truy tố, trong đó nêu rõ nội dung bị can tự nguyện nhận tội, đề nghị hình phạt áp dụng và đề nghị Tòa án đưa vụ án ra xét xử theo thủ tục rút gọn.

Đại biểu cho rằng, cách thiết kế này mới đặt việc xác định, đưa ra hình phạt áp dụng trong giai đoạn truy tố. Trong khi đó, để chính sách khoan hồng có tác dụng thực chất, bị can cần được biết cụ thể mức độ khoan hồng của pháp luật ngay từ giai đoạn điều tra.

Từ đó, đại biểu đề nghị ngay từ giai đoạn điều tra, khi Cơ quan điều tra lập biên bản ghi nhận việc bị can tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt cần có sự tham gia của Viện kiểm sát; đồng thời, Viện kiểm sát đưa ra mức hình phạt dự kiến đề nghị Tòa án áp dụng. Nội dung này cũng cần được thể hiện trong kết luận điều tra.

Đại biểu Bùi Mạnh Cường nêu 4 lý do cho đề xuất này. Thứ nhất, Viện kiểm sát là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động điều tra; việc lập biên bản ghi nhận tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt là hoạt động tố tụng quan trọng nên cần có sự kiểm sát của Viện kiểm sát để bảo đảm khách quan, công khai, đúng pháp luật.

Thứ hai, việc Viện kiểm sát tham gia từ giai đoạn điều tra giúp bị can biết rõ mức độ khoan hồng của pháp luật khi nhận tội, chấp nhận hình phạt, thay vì chỉ hiểu chung chung rằng sẽ được giảm nhẹ nhưng không biết cụ thể mức độ giảm nhẹ.

Thứ ba, sự tham gia sớm của Viện kiểm sát sẽ tạo sự thống nhất trong chính sách khoan hồng xuyên suốt các giai đoạn tố tụng, bởi Viện kiểm sát là cơ quan có thẩm quyền đề xuất hình phạt.

Thứ tư, Viện kiểm sát chỉ đề xuất mức hình phạt, còn việc quyết định hình phạt cụ thể vẫn thuộc thẩm quyền của Tòa án khi xét xử. Vì vậy, việc đề ra mức hình phạt dự kiến sớm không ảnh hưởng đến nguyên tắc phân định thẩm quyền tố tụng.

Đại biểu cũng đề nghị, trong giai đoạn truy tố, xét xử, nếu Viện kiểm sát đề nghị hoặc Tòa án quyết định mức hình phạt khác với mức đã được ghi nhận trong giai đoạn điều tra, dù nhẹ hơn hay nặng hơn, thì phải ghi rõ lý do trong cáo trạng, bản án. Nội dung này cần được thể chế hóa thành quy định bắt buộc đối với các cơ quan tiến hành tố tụng.

Bảo đảm đồng bộ giữa Bộ luật Tố tụng hình sự và Bộ luật Hình sự

Một nội dung khác được đại biểu Bùi Mạnh Cường đề nghị quan tâm là sự đồng bộ giữa BLTTHS và Bộ luật Hình sự (BLHS).

Theo đại biểu, BLTTHS là luật hình thức, quy định về trình tự, thủ tục tố tụng, trong khi BLHS là luật nội dung. Do đó, để chính sách tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng thực sự hiệu quả, cần bổ sung các quy định tương ứng trong BLHS.

Qua nghiên cứu dự thảo BLHS, đại biểu nhận thấy chính sách này đã được thể hiện thông qua việc bổ sung nội dung “người phạm tội tự nguyện nhận tội” vào Điều 3; bổ sung nội dung “người phạm tội tự nguyện nhận tội, khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại” tại khoản 1 Điều 54.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng những quy định này chưa đầy đủ và chưa thể hiện được hiệu quả mạnh mẽ của chế định.

Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo BLTTHS phối hợp chặt chẽ với cơ quan chủ trì soạn thảo BLHS để bổ sung cụm từ “chấp nhận hình phạt” sau cụm từ “người phạm tội tự nguyện nhận tội” tại Điều 3 dự thảo BLHS.

Đặc biệt, tại Điều 50 và Điều 54 về quyết định hình phạt, cần thiết kế một khoản riêng hoặc tốt nhất là quy định một điều luật riêng về chính sách hình sự đối với trường hợp này. Trong đó, cần quy định cụ thể mức độ khoan hồng căn cứ vào mức độ khắc phục hậu quả và thời điểm nhận tội, chấp nhận hình phạt.

“Khắc phục nhiều hơn thì hưởng khoan hồng nhiều hơn; thời điểm nhận tội, chấp nhận hình phạt càng sớm thì mức khoan hồng càng lớn. Người nhận tội, chấp nhận hình phạt ngay từ giai đoạn điều tra thì được hưởng mức khoan hồng lớn hơn so với trường hợp nhận tội trong giai đoạn truy tố hoặc xét xử”, đại biểu đề xuất.

Tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho tố tụng điện tử

Về đổi mới phương thức hoạt động theo hướng thực hiện tố tụng điện tử, đại biểu Bùi Mạnh Cường bày tỏ sự nhất trí cao với các nội dung được thể hiện trong dự thảo.

Theo đại biểu, tố tụng điện tử là sự thể chế hóa chủ trương của Đảng về đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng nền tư pháp hiện đại và là xu hướng tất yếu trong thời đại công nghệ số.

Tố tụng điện tử, nhất là khi liên thông, toàn trình giữa các giai đoạn tố tụng và các cơ quan tố tụng, sẽ góp phần tăng cường tính công khai, minh bạch; nâng cao hiệu quả phối hợp; tiết kiệm công sức, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án. Đồng thời, đây cũng là công cụ hữu hiệu để kiểm soát việc thụ lý, giải quyết vụ án giữa các cơ quan tố tụng và giữa cơ quan tố tụng cấp trên với cấp dưới, qua đó kịp thời chấn chỉnh, khắc phục những sai sót, vi phạm.

Từ nghiên cứu dự thảo, đại biểu nhận định tố tụng điện tử không chỉ đơn thuần là thay đổi phương thức thực hiện một số thủ tục mà là sự chuyển đổi có tính hệ thống trong tổ chức và vận hành hoạt động tố tụng hình sự.

Sự chuyển đổi này liên quan đến nhiều quy định của BLTTHS, từ thu thập, đánh giá tài liệu, chứng cứ; văn bản tố tụng; cấp, giao, gửi văn bản tố tụng đến các thủ tục tố tụng qua phương tiện điện tử.

Vì vậy, theo đại biểu, cần có một nguyên tắc chung làm cơ sở pháp lý thống nhất cho việc tiến hành các hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử; khẳng định giá trị pháp lý tương đương giữa hoạt động tố tụng điện tử và hoạt động tố tụng theo phương thức thông thường khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.

Đồng thời, phải bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn, an toàn, bảo mật dữ liệu và không làm hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Đại biểu đánh giá việc dự thảo Bộ luật thiết kế một điều quy định về nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự “Hoạt động tố tụng điện tử” tại Điều 18 là cần thiết. Quy định này không chỉ tạo cơ sở pháp lý mà còn có ý nghĩa định hướng cho quá trình số hóa toàn trình hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, tạo nền tảng để tiếp tục hoàn thiện các quy định chuyên ngành về hồ sơ điện tử, dữ liệu điện tử, chứng cứ điện tử và các phương thức tố tụng trên môi trường số.

Để tố tụng điện tử sớm được triển khai trên thực tế, đại biểu Bùi Mạnh Cường đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục thay đổi mạnh mẽ tư duy về phương thức tố tụng mới, rà soát đầy đủ và sửa đổi đồng bộ các quy định liên quan trong BLTTHS.

Bên cạnh đó, cần có lộ trình phù hợp với điều kiện thực tiễn nhưng phải nhanh, thể hiện quyết tâm cao của các cơ quan tố tụng. Trong quá trình triển khai cần dự kiến đầy đủ nguồn lực về phương tiện, cơ sở vật chất, kỹ thuật; đồng thời đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ có đủ năng lực, trình độ để đáp ứng yêu cầu thực hiện tố tụng điện tử.

Trí Nghĩa