Trong tình hình hiện nay, tội phạm là người chưa thành niên ngày càng gia tăng với tính chất của hành vi phạm tội ngày càng phức tạp. Vì vậy, công tác đấu tranh chống tội phạm cũng như việc nghiên cứu các giải pháp nhằm ngăn ngừa sự gia tăng hành vi phạm tội ở lứa tuổi này đang là một yêu cầu bức thiết của xã hội.

  Trong xét xử vụ án hình sự đối với bị cáo là người chưa thành niên, HĐXX phải áp dụng nhiều biện pháp khác nhau để làm rõ sự thật của vụ án phục vụ cho công tác đấu tranh phòng ngừa tội phạm. Xét hỏi là một hoạt động giao tiếp giữa HĐXX với bị cáo, thông qua việc đưa ra các câu hỏi nhằm khai thác thông tin, làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự. Có thể nói đây là một trong những hoạt động rất phức tạp, đòi hỏi HĐXX mà chủ yếu là Thẩm phán – chủ tọa phiên tòa- phải có kinh nghiệm, có kiến thức tổng hợp, áp dụng một cách linh hoạt, mềm dẻo đồng thời phải nắm bắt được tâm lý của bị cáo thì công tác đấu tranh và phòng ngừ tội phạm mới đạt hiệu quả cao.

  Ngoài các quy định chung áp dụng cho mọi chủ thể tham gia tố tụng hình sự, BLTTHS còn dành một chương riêng với các quy định áp dụng riêng đối với người chưa thành niên phạm tội. Như vậy có thể thấy chính sách pháp luật hình sự của nước ta rất quan tâm trong việc đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên khi tham gia tố tụng hình sự với tư cách là bị cáo. Tại Chương 32 BLTTHS có các quy định về người tiến hành tố tụng khi tiếp xúc với bị cáo là người chưa thành niên, cụ thể tại khoản 1 Điều 302 BLTTHS quy định: “Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán tiến hành tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội phải là người có những hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục cũng như về hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm của người chưa thành niên”. Khi tiến hành xét xử đối với bị cáo là người chưa thành niên, cần chú ý tới một số đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi này để tác động tới bị cáo, giúp bị cáo vượt qua trở ngại về tinh thần, khai báo đầy đủ, trung thực hành vi phạm tội của mình là nhiệm vụ cơ bản của HĐXX.

  Dưới góc độ tâm lý học, người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất cũng như tâm sinh lý, họ đang trong giai đoạn phát triển về mọi mặt nhưng không đồng đều, trình độ nhận thức và kinh nghiệm sống còn hạn chế, họ luôn muốn tự khẳng định mình nên dễ bị lôi kéo vào những hoạt động có tính chất mạo hiểm, dễ dẫn đến những hành vi phạm tội. B.D. Annanhiev đã viết: “Sự bắt đầu trưởng thành của một con người như là một cá thể (sự trưởng thành về chất), một nhân cách (sự trưởng thành công dân), một chủ thể nhận thức (sự trưởng thành trí tuệ) và một chủ thể lao động (năng lực lao động) là không trùng hợp nhau về thời gian” . Như vậy, không phải lúc nào nhịp điệu và các giai đoạn của sự phát triển tâm, sinh lý cũng trùng hợp với các giai đoạn trưởng thành về mặt xã hội, điều này thể hiện rõ ràng nhất ở lứa tuổi dậy thì.

  Ở lứa tuổi này, thanh niên bắt đầu tự đánh giá ngoại hình, nhân cách, khả năng cuốn hút người khác, vị thế xã hội, khả năng, năng lực và tham vọng của bản thân. Đồng thời, họ cũng xem xét lại hệ thống giá trị và chuẩn mực được kế thừa từ bố mẹ trong giai đoạn trước đó. Chính vì vậy mà giai đoạn này tạo ra rất nhiều stress, “bão tố” và “nổi loạn” ở thanh niên . Một đặc điểm dễ nhận thấy ở độ tuổi này là sự thay đổi trong cách ăn mặc và trong các mối quan hệ trong gia đình và xã hội. Họ bắt đầu dành nhiều thời gian cho các hoạt động tương tác với thế giới bên ngoài, đặc biệt là những thanh niên dậy thì sớm thì có xu hướng tự tin hơn so với thanh niên dậy thì muộn. Ở lứa tuổi này, thường xuất hiện khuynh hướng đòi quyền tự chủ trong tình cảm và tự chủ trong hành vi, đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến hiện tượng mất cân bằng và những hành động bột phát. Mong muốn đòi quyền tự chủ và tự khẳng định mình có thể dẫn đến một số biểu hiện tiêu cực như: thái độ bướng bỉnh, ngang ngược, phủ nhận uy tín và kinh nghiệm của người khác; đôi khi đẩy lên cao trào là thái độ bực tức, căm thù, hằn học với người khác dẫn đến hành vi phạm tội mà không kiềm chế được bản thân. Với những bị cáo như vậy thì cần phải có phương pháp tiếp xúc tâm lý phù hợp, làm giảm bớt trạng thái tiêu cực hiện đang tồn tại trong ý thức của họ. HĐXX cần phải có thái độ mềm mỏng khi xét hỏi bị cáo; sử dụng lời lẽ khích lệ, động viên phải phù hợp với nhận thức của lứa tuổi này; tránh sa đà vào những lý luận cao siêu hoặc có thái độ bực tức, cáu gắt trong quá trình xét xử. HĐXX cần phối hợp với người đại diện hợp pháp hoặc người bào chữa cho bị cáo tiến hành những biện pháp tìm hiểu các thông tin về nhân thân, nghiên cứu các thông tin, tài liệu phản ánh đặc điểm tâm lý của bị cáo là người chưa thành niên về nhu cầu, hứng thú, quan điểm sống, những lý tưởng sống; các tri thức có được trong quá trình học tập tại trường, những kinh nghiệm sống có được khi giao tiếp với gia đình, bạn bè và những người xung quanh; những đặc điểm về tính cách, những thói quen tốt và xấu như: Khí chất, tính cách, nhu cầu, năng lực, lối sống,… Sau khi nghiên cứu đặc điểm tâm lý của bị cáo là người chưa thành niên, Thẩm phán cần xây dựng kế hoạch xét hỏi tác động tâm lý để tìm hiểu sự thật khách quan đằng sau hành vi phạm tội là gì vì mục đích của hình phạt mà Nhà nước áp dụng đối với bị cáo không những ngoài việc trừng trị mà còn phải đạt được mục tiêu là hướng tới giáo dục nhân cách để giúp cho bị cáo nhận rõ đúng sai mà hoàn lương, cải tạo thành người có ích trong xã hội.

  Trên đây là một số nội dung liên quan đến những đặc điểm tâm lý và một số biện pháp tác động tâm lý trong quá trình xét xử bị cáo là người chưa thành niên mà Thẩm phán cần áp dụng những phương pháp tác động tâm lý cũng như chiến thuật xét hỏi hợp lý, một mặt triệt tiêu những đặc điểm tâm lý tiêu cực cản trở quá trình xét xử, mặt khác sử dụng những đặc điểm tâm lý tích cực và có lợi đối với bị cáo là người chưa thành niên.

-----------------------------------------------------------------------------------------
 B.D. Annanhiev (1968), Con người là đối tượng của nhận thức, NXB “LGY”. Tr 169
 Nguyễn Văn Đồng (2012), Tâm lý học phát triển, NXB Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội. Tr 638