Hơn 10 năm qua, chức danh Trợ giúp viên pháp lý (TGVPL) đã xuất hiện trong bộ máy cơ quan nhà nước, tuy nhiên không phải người dân nào (và cũng không ít cán bộ, công chức, viên chức) cũng biết đến vai trò của họ.

  Theo quy định tại Điều 21 Luật Trợ giúp pháp lý (TGPL) năm 2006 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2007), TGVPL là viên chức nhà nước, làm việc tại Trung tâm TGPL nhà nước, được Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương cấp thẻ TGVPL theo đề nghị của Giám đốc Sở Tư pháp. Luật TGPL cũng quy định, TGVPL thực hiện TGPL bằng các hình thức: tư vấn pháp luật; tham gia tố tụng với tư cách người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo để thực hiện việc bào chữa; người bảo vệ quyền lợi của đương sự trong vụ án hình sự; người đại diện hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong vụ việc dân sự, vụ án hành chính, đại diện ngoài tố tụng cho người được TGPL để thực hiện các công việc có liên quan đến pháp luật và thực hiện các hình thức TGPL khác.

  Dù đã chính thức đi vào hoạt động được hơn 10 năm nhưng vai trò của TGVPL thuộc Trung tâm TGPL nhà nước ít được người dân biết đến. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là công tác truyền thông, quảng bá về hoạt động của TGVPL còn hạn chế, bất cập. Cụ thể có một số hạn chế sau:

  Thứ nhất, mặc dù từ năm 2007, theo quy định của pháp luật thì TGVPL được tham gia tố tụng, tuy nhiên số lượng vụ án có bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn, bị đơn và người có quyền, nghĩa vụ liên quan thuộc đối tượng được TGPL biết và có nhu cầu được TGVPL bảo vệ cho họ theo quy định của pháp luật chưa được nhiều. Nguyên do của vấn đề này xuất phát từ nhiều phía. Về phía người dân, công tác truyền thông trên các phương tiện thông tin đại chúng (báo in, báo hình, báo nói, báo mạng) để thông tin về chức năng, nhiệm vụ của Trung tâm TGPL nói chung, của TGVPL nói riêng thời gian qua chưa được nhiều, chủ yếu đưa tin về các đợt TGPL lưu động ở cơ sở, về hội nghị tập huấn, sinh hoạt câu lạc bộ TGPL…nên ít có người dân biết về hoạt động của Trung tâm TGPL nhà nước và TGVPL. Vì thế, trên thực tế đã có việc các đối tượng của TGPL khi có nhu cầu cần sự giúp đỡ của TGVPL trong các hoạt động tiền tố tụng hoặc tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của pháp luật nhưng họ không biết phải đi đến đâu, gặp ai để được hướng dẫn. 

  Đối với cơ quan tiến hành tố tụng nói chung cũng như người tiến hành tố tụng nói riêng ở nhiều địa phương gần như chưa quen mấy đến chức danh TGVPL trong vai trò là người tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho một bên của vụ án như vai trò của Luật sư. Bởi, TGVPL là chức danh mới, số lượng vụ án có sự tham gia của TGVPL rất ít so với Luật sư. Bên cạnh đó, công tác đào tạo trong cơ sở đào tạo các chức danh tư pháp cũng chưa đề cập nhiều về hoạt động của Trung tâm TGPL nhà nước. Do đó, những người tiến hành tố tụng khi thực hiện hoạt động tố tụng ít khi đặt ra câu hỏi cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, bị hại, nguyên đơn, bị đơn dân sự rằng “ông/bà/anh/chị có thuộc đối tượng được TGPL miễn phí hay không?” để giải thích, giới thiệu họ đến Trung tâm TGPL để được tư vấn, yêu cầu cử người bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình theo đúng quy định của pháp luật.

  Thứ hai, từ trước đến nay, việc bố trí bảng tên người tham gia tố tụng trong phòng xét xử của Tòa án nhân dân các cấp gồm: Hội đồng xét xử (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân), đại diện Viện Kiểm sát, Thư ký phiên tòa và Luật sư, không có bảng tên TGVPL và người bào chữa khác. Cũng có một số nơi bố trí bảng tên “Người bào chữa” hoặc “Người bảo vệ quyền và lợi ích” thay thế cho bảng tên Luật sư. Vì thế, dù Chủ tọa phiên tòa khi thực hiện nhiệm vụ mà pháp luật tố tụng có quy định đã giải thích rõ sự tham gia của những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, trong đó có nhắc đến sự tham gia của TGVPL để bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đối tượng được TGPL (đối với những vụ án có sự tham gia của TGVPL) nhưng người dân dự phiên tòa - đặc biệt là các phiên tòa xét xử án hình sự, chỉ biết những người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Thư ký phiên tòa) và Luật sư là người bào chữa hoặc là người bảo vệ quyền và lợi ích cho đương sự chứ họ ít (có thể nói là không) biết đến sự có mặt của TGVPL. Do vậy, việc bố trí bảng tên người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng tại các phòng xét xử đã vô tình “ưu ái” cho Luật sư, bỏ qua TGVPL cùng người bào chữa khác. Do đó, dù xuất hiện tại nơi có điều kiện tốt nhất để giới thiệu, quảng bá về hoạt động của cơ quan, của bản thân mình đến với mọi người nhưng TGVPL không thể thực hiện được điều này.

  Thứ ba, nhằm triển khai Luật TGPL, tăng cường công tác phối hợp trong hoạt động tố tụng, ngày 28/12/2007, Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư liên tịch số 10/2007/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-VKSNDTC-TANDTC hướng dẫn áp dụng một số quy định về TGPL trong hoạt động tố tụng (Thông tư liên tịch số 10). Sau 5 năm triển khai thực hiện Thông tư liên tịch số 10 đã bộc lộ bất cập, hạn chế về mặt thể chế và thực tiễn. Để khắc phục những tồn tại, hạn chế, Hội đồng phối hợp liên ngành đã ban hành Thông tư liên tịch số 11/2013/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-VKSNDTC-TANDTC ngày 04/7/2013 hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật về TGPL trong hoạt động tố tụng (Thông tư liên tịch số 11) thay thế Thông tư liên tịch số 10. Tại khoản 1 Điều 5 Thông tư liên tịch số 11 đã quy định trách nhiệm của người thực hiện TGPL khi tham gia tố tụng, trong đó có TGVPL, cụ thể: Khi tham gia tố tụng với tư cách là người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự trong vụ án hình sự; người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đương sự trong vụ việc dân sự hoặc người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khởi kiện, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hành chính, người thực hiện TGPL phải thực hiện đầy đủ các quyền và nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật tố tụng và pháp luật về TGPL.

  Bên cạnh đó, tại khoản 2 Điều 7 và khoản 2 Điều 8 Thông tư liên tịch số 11 cũng quy định trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng trong việc niêm yết bảng thông tin về TGPL, đặt hộp tin TGPL; phát miễn phí tờ gấp pháp luật, mẫu đơn yêu cầu TGPL và các tài liệu pháp luật có liên quan về TGPL tại các địa điểm tiếp dân của cơ quan mình hoặc niêm yết Tờ thông tin về TGPL trong buồng tạm giam, tạm giữ và nơi sinh hoạt chung của người bị tạm giam, tạm giữ tại Trại tạm giam, Nhà tạm giữ của cơ quan Công an.

  Tuy nhiên, tâm lý chung của người dân, nhất là người dân ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số rất ngại khi đến trụ sở cơ quan công quyền, nếu có việc phải đến cũng ít khi họ để ý đến nội dung các bảng thông tin niêm yết tại đó, do vậy có rất ít người dân biết đến hoạt động của TGPL. Vừa qua, tại buổi làm việc của Đoàn kiểm tra công tác phối hợp liên ngành về TGPL trong hoạt động tố tụng tỉnh Khánh Hòa với các cơ quan tiến hành tố tụng tại huyện Khánh Sơn năm 2016, đại diện các cơ quan tiến hành tố tụng của huyện đã đề nghị cơ quan có thẩm quyền cấp trên cần sớm có hướng dẫn cho phép chọn thêm vị trí lắp đặt bảng thông tin về TGPL ngoài trụ sở cơ quan tiến hành tố tụng và trụ sở UBND cấp xã, đặc biệt là những khu vực tập trung đông người qua lại như chợ, Trung tâm văn hóa thể thao, giao lộ…để thu hút sự quan tâm, tìm hiểu của người dân về những quy định của pháp luật TGPL cũng như về công tác phối hợp liên ngành về TGPL trong hoạt động tố tụng. Qua đó, nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, đưa các quy định của pháp luật vào cuộc sống, thúc đẩy hoạt động của công tác TGPL nói chung, công tác phối hợp liên ngành về TGPL trong hoạt động tố tụng nói riêng; đảm bảo mọi người dân thuộc đối tượng được TGPL miễn phí khi có nhu cầu đều được giúp đỡ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo đúng quy định của pháp luật.

  Được biết, thời gian qua tại Khánh Hòa, Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh đã có nhiều cố gắng trong việc cung cấp và lắp đặt các bảng thông tin về TGPL, hộp tin về TGPL, mẫu đơn yêu cầu TGPL…cho các cơ quan tiến hành tố tụng và UBND cấp xã trên địa bàn. Hàng năm, Trung tâm đều tiến hành rà soát để kịp thời thay mới các bảng thông tin bị hư hỏng, đồng thời in ấn và phát hành đến người dân tại các buổi TGPL lưu động ở cơ sở những tấm danh thiếp ghi địa chỉ của Trung tâm và các Chi nhánh thuộc Trung tâm nhằm giúp người dân dễ dàng liên hệ khi có nhu cầu cần được TGPL. Khi có yêu cầu của người dân, Trung tâm tiến hành kiểm tra diện được TGPL và kịp thời cử Luật sư là cộng tác viên của Trung tâm, TGVPL tham gia bào chữa, đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ theo đúng quy định của pháp luật. Trung tâm luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi để các TGVPL thực hiện các hình thức TGPL cho đối tượng, nhất là tham gia tố tụng nên thời gian gần đây số vụ việc tham gia tố tụng mà Trung tâm thụ lý và cử TGVPL tham gia tố tụng tăng lên khá nhiều. Về phía các TGVPL, thời gian gần đây bản thân từng người cũng đã có nhiều nỗ lực, không ngại khó khăn và rất tích cực trong tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người thuộc đối tượng được TGPL miễn phí theo quy định. Qua thực tiễn tham gia tố tụng, tuy số lượng vụ án có TGVPL tham gia chưa nhiều (do quy định về đối tượng được TGPL miễn phí hiện nay còn hạn hẹp) nhưng các TGVPL đã bước đầu khẳng định vai trò của mình trong hoạt động tố tụng tại địa phương. 

  Từ những tồn tại đó, thiết nghĩ các cơ quan có thẩm quyền cần sớm có hướng dẫn để khắc phục những hạn chế nêu trên. Có như vậy, số người dân biết đến hoạt động của Trung tâm TGPL nhà nước và TGVPL sẽ ngày càng nhiều, các cơ quan cũng như người tiến hành tố tụng sẽ sớm quen với vai trò của TGVPL trong hoạt động tố tụng. Và quan trọng nhất là chủ trương, chính sách nhân đạo của Đảng, Nhà nước về TGPL sẽ đi vào cuộc sống, đảm bảo mọi người dân thuộc đối tượng được TGPL miễn phí theo quy định của pháp luật khi có nhu cầu cần được giúp đỡ sẽ được đáp ứng kịp thời.

  Theo kế hoạch, kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XIV dự kiến sẽ khai mạc vào ngày 22/5 tới. Tại kỳ họp này, Quốc hội sẽ xem xét thông qua nhiều Luật mới, trong đó có Luật TGPL (sửa đổi) với nhiều nội dung mới, đáng chú ý là việc mở rộng đối tượng được TGPL miễn phí so với quy định hiện hành. Hy vọng với sự thông qua Luật TGPL (sửa đổi) cùng với việc các cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành văn bản quy định cụ thể về công tác truyền thông để đẩy mạnh hoạt động TGPL sẽ tạo thuận lợi cho người dân thuộc đối tượng được TGPL miễn phí dễ dàng tiếp cận với các hình thức TGPL khi có nhu cầu, vai trò của Trung tâm và TGVPL ngày càng được khẳng định trong cuộc sống, hoàn thành tốt nhiệm vụ mà Đảng và Nhà nước giao trong việc thực hiện chính sách TGPL. 

Đặng Hữu