Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH 13 đã được Quốc hội khóa XIII thông qua. Tuy nhiên, về mặt kỹ thuật có những sai sót đã được phát hiện, ảnh hưởng đến nội dung. Vì vậy, tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XIV đã quyết định giao cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, lấy ý kiến và trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 3 khóa XIV. Một trong những điều, khoản được đề cập đến trong sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự đó là phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi (khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự năm 2015 – khoản 2 Điều 1 của dự thảo Luật). Bàn về vấn đề này, tôi có một số ý kiến xin trao đổi như sau:
Theo khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định: Người đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội giết người, tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của người khác, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội cướp tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản; về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng quy định tại một trong các điều sau:
a) Điều 143 (tội cưỡng dâm); Điều 150 (tội mua bán người); Điều 151(tội mua bán người dưới 16 tuổi);
b) Điều 170 (tội cưỡng đoạt tài sản); Điều 171(tội cướp giật tài sản); Điều 173(tội trộm cắp tài sản); Điều 178 (tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản);
c) Điều 248 (tội sản xuất trái phép chất ma túy); Điều 249 (tội tàng trữ trái phép chất ma túy); Điều 250 (tội vận chuyển trái phép chất ma túy); Điều 251 (tội mua bán trái phép chất ma túy); Điều 252 (tội chiếm đoạt chất ma túy);
d) Điều 265 (tội tổ chức đua xe trái phép); Điều 266 (tội đua xe trái phép)
đ) Điều 285 (tội sản xuất, mua bán, trao đổi hoặc tặng cho công cụ, thiết bị, phần mềm để sử dụng vào mục đích trái pháp luật); Điều 286 (tội phát tán chương trình tin học gây hại cho hoạt động của mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử); Điều 289 (tội xâm phạm trái phép vào mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác); Điều 290 (tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản);
e) Điều 299 (tội khủng bố); Điều 303 (tội phá hủy công trình, cơ sở, phương tiện quan trọng về an ninh quốc gia); Điều 304 (tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự).
Với nội dung nêu trên, thì hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau trong phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, trong đó có hai luồng ý kiến cơ bản là:
1. Loại ý kiến tán thành với quy định người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm hình sự với một số tội phạm thuộc trường hợp rất nghiêm trọng do cố ý và đặc biệt nghiêm trọng như đã liệt kê nêu trên (khoản 2 Điều 12 Bộ luật hình sự năm 2015 – khoản 2 Điều 1 của dự thảo Luật) nhằm đảm bảo những lợi ích tốt nhất cho trẻ em, được ghi nhận trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em.
2. Loại ý kiến thứ hai cho rằng người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng mà không liệt kê một số tội phạm cụ thể như Bộ luật Hình sự năm 2015, nhằm đảm bảo tính công bằng trong xử lý tội phạm cũng như đảm bảo xử lý được hành vi của người đã thành niên đồng phạm với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội trong một số trường hợp cụ thể, hoặc hành vi tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có.
Như vậy loại ý kiến thứ nhất tán thành với quy định của Bộ Luật Hình sự năm 2015 về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, với quan điểm lấy giáo dục giúp họ sữa chữa sai lầm là chính, hạn chế áp dụng hình phạt.
Xét về tính lâu dài, loại ý kiến thứ nhất là quan điểm đúng, mang tính chất nhân đạo của pháp luật. Tuy nhiên, qua thực trạng xã hội nước ta hiện nay, đặc biệt là những năm gần đây, tình trạng các vụ do người chưa thành niên, trẻ em phạm tội thực hiện tăng lên về số lượng và có chiều hướng diễn biến ngày càng phức tạp và cảnh báo xã hội về tội loại tội phạm này. Hàng năm xảy ra hàng nghìn vụ vi phạm pháp luật hình sự, trong đó độ tuổi dưới 14 tuổi chiếm 13%, từ 14 đến 16 tuổi chiếm 34,7% (số liệu theo Ban Chỉ đạo Đề án Đấu tranh phòng chống tội phạm trẻ em và tội phạm trong lứa tuổi chưa thành niên) điều này thể hiện độ tuổi phạm tội ngày càng trẻ hóa. Nhiều vụ xảy ra gây dư luận xã hội, tập trung vào các tội cướp, cướp giật, đánh bạc, hiếp dâm, cưỡng dâm, cố ý gây thương tích, giết người… có vụ xảy ra đặc biệt nghiêm trọng, hành vi man rợ như vụ giết 6 người ở tỉnh Bình Phước; vụ thảm sát tiệm vàng ở tỉnh Bắc Giang; gần đây nhất vào 27/6/2016 xảy ra vụ nhiều em học sinh nữ (gồm 14 đối tượng đa số sinh năm 2000, 2001, 2002) đã cùng nhau đánh dã man một em học sinh nữ và bắt nạn nhân phải “liếm chân” xảy ra tại huyện Nhà Bè, thành phố Hồ Chí Minh gây dư luận xã hội rất phẫn nộ.
Thực trạng trên cho chúng ta thấy tình hình tội phạm của người đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi ngày càng gia tăng về số lượng và tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi đã gây ra nhiều vụ án thương tâm, làm nhức nhối trong dư luận xã hội, gây nhiều diễn biến phức tạp. Nguyên nhân phạm tội của đối tượng này thường xuất phát từ những nguyên nhân bình thường nhưng đối tượng lại có những hành vi hết sức nguy hiểm. Hành vi phạm tội của người đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi ngày càng có tính bạo lực “máu lạnh”, đã đến lúc thực trạng này cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc từ nhiều góc cạnh nhằm đẩy lùi vấn nạn này.
Đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước ta trong việc xử lý với người chưa thành niên, trẻ em phạm tội rất nhân đạo với biện pháp răn đe, giáo dục và giúp đỡ họ sửa lỗi lầm là chính. Tuy nhiên, trước tình trạng trẻ em phạm tội gia tăng và ngày càng phức tạp, nghiêm trọng, đòi hỏi cần phải có chế tài pháp luật mạnh hơn, pháp luật cần đưa ra những khung hình phạt cụ thể đối với các trường hợp phạm tội để đảm bảo an bình cuộc sống cho người dân. Bởi vì phía sau những vụ án bao giờ cũng là nỗi đau của người bị hại. Nếu nói về tính nhân đạo thì chúng ta cần xem xét thật toàn diện, khách quan đối với người phạm tội và người bị hại, vì vậy tôi rất tâm đắc đồng tình với phát biểu của vị đại biểu Quốc hội tại kỳ họp thứ 2 khóa XIV: “ Nếu nhân đạo với người phạm tội thì không nhân đạo với người bị hại”. Pháp luật Việt nam luôn có tính nhân văn, thể hiện ở quy định của Bộ luật Hình sự đối với người đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 12 năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá ½ mức phạt tù mà điều luật quy định (Điều 101 BLHS 2015) điều này chứng tỏ pháp luật đã thể hiện rõ tính nhân đạo đối với lứa tuổi này.
Vì vậy, nhằm đảm bảo tính răn đe, ngăn ngừa, hạn chế tội phạm trẻ hóa, đảm bảo công bằng trong xử lý tội phạm, thực thi triệt để pháp chế nhằm góp phần ổn định tình hình an ninh trật tự xã hội, tôi thống nhất ý với kiến thứ hai đã nêu trên: giữ lại phạm vi các tội phạm mà người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự đã được Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định: “Người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng” mà không nên liệt kê một số tội phạm cụ thể như Bộ luật Hình sự năm 2015.
Tuy nhiên, khi xét xử, truy cứu trách nhiệm hình sự thì cần áp dụng triệt để và phổ biến các biện pháp tư pháp; các hình phạt không phải là hình phạt tù; khi xử lý cần xem xét một cách khách quan, tâm lý, hoàn cảnh, nhân thân để áp dụng hình phạt phù hợp mang tính răn đe, giáo dục. Đồng thời cần có sự chung tay, góp sức của gia đình, nhà trường và toàn xã hội trong việc giáo dục nhân cách, lối sống thượng tôn pháp luật trong giới trẻ hiện nay./.
Lu.H