Cây mía tím được đưa vào trồng tại huyện Khánh Sơn từ những năm 1990, do hợp khí hậu, chất đất nên cây mía sinh trưởng và phát triển tốt, chất lượng thơm, ngọt lại mềm nên được thị trường ưa chuộng. Cây mía tím Khánh Sơn cùng với cây sầu riêng đã trở thành những cây trồng có thương hiệu và là sản phẩm đặc trưng của vùng miền núi Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa đem lại thu nhập cao và ổn định cho người sản xuất. 

  Hiện nay, toàn huyện Khánh Sơn diện tích trồng mía tím khoảng trên 300 ha, tập trung chủ yếu ở các xã: Sơn Hiệp, Sơn Trung, Ba Cụm Bắc, Sơn Bình và thị trấn Tô Hạp. Vụ mía năm nay, do thời tiết nắng hạn kéo dài dẫn đến rất nhiều diện tích mía ở những nơi xa nguồn nước bị thiệt hại nghiêm trọng; như xã Sơn Hiệp là một xã được đánh giá là có truyền thống trồng mía tím đạt năng suất cao với tổng diện tích gần 60 ha, nhưng vẫn có trên 10 ha bị thiệt hại từ 70 đến 80%. Đến nay chưa có thống kê cụ thể về năng suất, sản lượng của cây mía tím, nhưng nhìn chung thu nhập của người trồng mía không bằng những năm trước. Giá bán mía ở thời điểm đầu vụ tương đối cao, bình quân đạt khoảng 20 triệu đồng/sào, những ruộng mía đẹp có thể lên tới 25 triệu đồng/sào; Tuy nhiên, từ khoảng cuối tháng 10 trở lại đây, việc tiêu thụ mía chững lại, mía khó bán và giá bán thấp, bình quân còn khoảng 10 - 15 triệu đồng/sào, có nơi mía xấu chỉ bán được với giá từ 7 - 8 triệu đồng/sào. 

  Theo đánh giá của nhiều người có kinh nghiệm trồng mía tím thì năm nay việc sản xuất và tiêu thụ cây mía gặp nhiều khó khăn: trước tiên là điều kiện thời tiết trong năm nắng nhiều ảnh hưởng tới năng suất và chất lượng cây mía, mặt khác việc các nhà xe tăng cước vận chuyển mía cũng là nguyên nhân làm cho việc tiêu thụ mía chậm, giá bán mía năm nay giảm so với các năm trước.

  Theo tìm hiểu của người dân thì tình trạng mía tím Khánh Sơn ứ đọng trong thời gian vừa qua là do nhu cầu tiêu thụ của thị trường giảm. Vì mía tím là mặt hàng tươi, chủ yếu dùng để giải khát, phần lớn phục vụ những người đi biển hoặc tiêu thụ ở một số tỉnh miền Bắc, miền Trung, miền Nam nên khi bước vào mùa mưa thì nhu cầu sử dụng mía tím cũng không nhiều. Ngoài ra, những năm trước một số thương lái trong vùng còn xuất khẩu mía tím sang Trung Quốc theo đường tiểu ngạch thì nay nước bạn cũng đã ngừng nhập mặt hàng nông sản này, vì vậy vụ mía năm nay năng suất đạt thấp nhưng không được giá và việc tiêu thụ cũng gặp nhiều khó khăn.

  Đã qua rồi một vụ mía tím đầy nhọc nhằn, những khó khăn trong sản xuất và tiêu thụ đã tác động tới thu nhập và cả tâm lí của người trồng mía, tuy nhiên theo nhiều nông dân thì hiệu quả của việc trồng mía trong nhiều năm qua đã thấy rõ; cây mía tím đã giúp cho nhiều hộ dân huyện khánh Sơn có thu nhập ổn định, vươn lên xóa đói giảm nghèo và nhiều hộ đã có “của ăn, của để” nhờ cây mía. Đến nay, trên địa bàn huyện Khánh Sơn chưa có cây trồng nào có thể thay thế được cây mía và cho dù vừa phải trải qua một vụ mía không vui thì bà con nông dân vẫn đang tích cực chuẩn bị cho vụ trồng mía mới.

  Có thể khẳng định, cây mía tím là cây trồng chủ lực có vị trí quan trọng trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp của huyện Khánh Sơn vì mía tím là cây trồng phù hợp, có giá trị kinh tế cao của huyện. Theo một cán bộ Phòng Nông nghiệp huyện thì trong định hướng phát triển cây mía tím đến năm 2020, dự kiến huyện Khánh Sơn có khoảng 600 ha. Tuy nhiên, theo nhận xét của một số người trồng mía và khách hàng thì trong những năm gần đây, cây mía tím ở huyện Khánh Sơn cứng hơn, nước mía không còn thơm và ngọt như những năm trước. Có hiện tượng trên một phần là do những năm gần đây thời tiết khí hậu thất thường, nắng hạn kéo dài ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển và chất lượng của cây mía tím; nhưng cũng có ý kiến cho rằng cây mía tím được đem về trồng ở Khánh Sơn qua thời gian dài đến nay đã có dấu hiệu thoái hóa nên chất lượng mía ngày càng giảm sút. Vấn đề trên đòi hỏi các nhà quản lý và các nhà khoa học cần nghiên cứu để làm rõ, theo đó cần phải có các công trình nghiên cứu khoa học nhằm phục tráng hoặc thay thế giống mía tím mới phù hợp với đặc điểm khí hậu và đất đai của huyện Khánh Sơn. Bên cạnh đó các nhà khoa học cũng cần phải nghiên cứu, xây dựng được quy trình canh tác mía tím phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương. Các nhà quản lý cũng cần phải nghiên cứu, tìm các giải pháp, có chính sách hỗ trợ hợp lý, trong đó quan tâm đến giải pháp hỗ trợ người dân tiêu thụ sản phẩm nhằm quy hoạch, mở rộng diện tích trồng mía tím phù hợp, tránh tình trạng “được mùa mất giá”, hoặc “mất mùa nhưng cũng khó tiêu thụ được sản phẩm” như trong vụ mía vừa qua. Có như vậy, cây mía tím mới giữ vững được chất lượng và phát triển ổn định, bền vững nhằm tăng thu nhập cho người trồng mía, góp phần phát triển kinh tế, xã hội cho huyện miền núi Khánh Sơn.

Văn Bình